2. نشاني

برخلاف مديري، رامبد جوان از خودش استعداد نشان داد. نشاني، با موضوعي آشنا و تكراري و البته با لحني فانتزي و بازيگوشانه، بيش‌تر به خاطر پرداخت ايده‌ها در فيلم‌نامه، و ايجاد فضاي گرم ميان بازيگران، سريال قابل قبولي از آب درآمده بود. بله، مي‌دانم. خيلي‌ها آن را جدي نگرفته‌اند. احتمالاً چند صحنه‌اي از يكي از قسمت‌ها را ميان عيدديدني‌ و گپ و گفت ديده‌اند و به‌نظرشان چيزي ژنريك آمده. اين كاملاً قابل پيش‌بيني‌ست. ولي من يكي، خيلي از قسمت‌هايش را دو بار ديدم، و از خيلي صحنه‌هايش هيجان‌زده شدم و شوخي‌هايش را براي ديگران تعريف كردم، و كم‌تر چيزي درش يافتم كه حرصم بدهد (البته تا پيش از اين‌كه خود رامبد به عنوان بازيگر وارد شود و حتي بازي فلورا سام را هم خراب كند!)

بازيگوشي از همان ايدة اصلي شروع مي‌شد: اين‌كه شعر مشهور سپهري، نشانيِ يك گنج پنهان باشد؛ شوخي با مفهوم استعاريِ شعري كه يادآورِ يكي از شاخص‌ترين فيلم‌هاي تاريخ سينماي ايران است، بي‌آن‌كه توهين يا حتي كنايه‌اي به آن فيلم باشد (در قياس با كار مديري مي‌گويم!) ايدة فارسي بلدنبودنِ يك شخصيتِ زن، قدمتش به فيلم عروس فرنگي با حضور نصرت‌اله وحدت برمي‌گردد و در سال‌هاي اخير هم در يكي ديگر از سريال‌هاي تلويزيون (كه اسمش يادم نيست) به شكل سخيفي به كار رفته بود. ولي براي نويسندة متن، اين موضوع بدل شده بود به نوعي آشنايي‌زداييِ دلپذير از زبان فارسي كه بسيار بديع بود. ديالوگ‌ها به‌شكلي طبيعي پر بود از اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها و شخصيت ليلا (آتنه) نسبت به تك‌تك آن‌ها واكنش نشان مي‌داد.

يكي از بامزه‌ترين صحنه‌ها را مرور كنيم: ليلا سوار تاكسي مي‌شد. راننده مي‌گفت: خانم كجا مي‌ري؟ مستقيم، چپ، راست؟ ليلا مي‌گفت: مستقيم. راننده بلافاصله مي‌خواست مسافر ديگري را سوار كند. ليلا: نه آقا، وقتي من سوار شدم ديگه كسي سوار نمي‌شه. راننده مي‌گفت: آو، پس دربست مي‌ري؟ ليلا: آره، درو بستم! راننده مي‌گفت: از خارج اومدي؟ ليلا مي‌گفت: (با اشاره به ماشين) اولش خارج [ماشين] بودم، بعد آمدم داخل. راننده: خدا رحم كنه. بعد موقع پياده شدن ليلا يك دو هزار توماني مي‌داد و مي‌گفت: آقا، همة اون پول مال شما نيست. راننده: مگه چه‌قدر دادي؟ ليلا: خب من همة پولم همينه. راننده پانصد تومان پس مي‌داد و مي‌گفت: بيا اينو بگير وقتي رفتي ولايت‌ات نگي اونا نامرد بودن. زت زياد، همون bye خودتون! و بعد ليلا شب وقتي مي‌خواست از دوستش خداحافظي كند مي‌گفت: زت زياد! و دوستش حيران باقي مي‌ماند.

اين «زت زياد» از معدود اصلاحات لمپني بود كه در سريال شنيده شد، با اين‌كه موضوع سريال اين راه را مي‌داد كه زبان شخصيت‌ها پر از اين اصلاحات باشد. (احتمالاً يكي از دلايلش اين است كه نويسندة سريال زن بوده). آن‌چه بسياري از اين موقعيت‌هاي كميك را ايجاد مي‌كرد نادانيِ طبيعيِ ليلا بود نسبت به فونكسيونِ زبان، يعني جايگاهِ اصطلاحات در زبان و معناهاي ضمني‌شان. مثلاً مريم به ليلا مي‌گفت: خب، پس حالشو گرفتي. ليلا: مريم، حال را مي‌پرسند، نمي‌گيرند! مريم: چرا اتفاقاً بعضي‌وقت‌ها مي‌گيرند! و چند صحنه بعد ليلا مي‌رفت براي معذرت‌خواهي و به محسن مي‌گفت: اول تو حال من گرفتي، بعد من يك كم حال تو گرفتم!

و خاصيت اين آشنايي‌زدايي اين بود كه يادمان آمد كه زبان فارسي چه‌قدر كنايي‌ست و كسي كه مي‌خواهد فارسي ياد بگيرد سخت‌ترين كارش آشنايي با همين مفاهيم ضمني‌ست. درواقع مهم‌ترين كاري كه سريال انجام داد ايجاد خودآگاهي نسبت به زبان بود. با حضور ليلا همه مجبور بودند به كلمات‌شان فكر كنند كه نكند چيزي بگويند كه او معنايش را نفهمد، و اين مكانيزمي بود كه به تماشاگر هم تسري پيدا مي‌كرد. و مگر يكي از خاصيت‌هاي اصليِ ادبيات همين ايجاد خودآگاهي نيست؟

به‌لحاظ شخصيت‌پردازي اتفاق عجيبي كه در سريال افتاده بود اين بود كه با اين‌كه موضوع، كلاه‌برداري و دروغ‌گويي بود، هيچ‌‌كدام از شخصيت‌ها منفي نبود (البته به‌استثناي شخصيت‌ گلپر – همان دختر بدجنس توي دبي - كه ازش به‌عنوان يك ابزار دراماتيك استفاده شده بود). باقي شخصيت‌ها آدم‌هاي معقول و محترمي بودند كه از سر بازيگوشي به اين كار (دزدي، دروغ...) دست مي‌زدند. ليلا بدهكار بود و نمي‌خواست خانه‌اش را بفروشد، مريم (فلورا سام) هم مي‌خواست دينش را به عمة ليلا (برومند) ادا كند، خانوادة مريم هم بيش‌تر به خاطر كمك به مريم وارد ماجرا شدند تا طمع. رابطة مريم با پدر و برادرش همجنسِ رابطه‌هاي خانوادة سوژة گنج كاملاً معقول و انساني و توام با احترام بود. نويسنده كشمكش‌هاي دراماتيك را با استفاده از اختلافات كوچك (رقابت‌ ميان مريم و برادرش براي جلب محبت پدر) و پنهان‌كاري‌هاي كوچك (چيپس‌خوردن بچه‌ها دور از چشم مادر) ايجاد كرده بود. نتيجه اين‌كه برخلاف مثلاً سريال زيرزمين در ماه رمضان سال گذشته (با همين سوژه)، اين‌جا هيچ‌كس قرار نبود در پايان از نهايتِ بدجنسي، مسيري غيرممكن را طي كند و به سمت نيكي برود و متحول شود. احتياجي به تحول‌هاي غيرقابل باور نبود. كافي كمي از كرده‌شان پشيمان بشوند و طرف مقابل هم آماده بود او را ببخشد.

چنين فضايي البته كاملاً همجهت بود با شعر سپهري و صحنه‌هاي پندآموز ملايم فيلم را هم پشتيباني مي‌كرد.

كارگرداني، آدم را بلافاصله ياد مرضيه برومند مي‌انداخت (و حضور خود او به عنوان بازيگر يك‌جور اداي دين به نظر مي‌رسيد). جدا از برومند، البته حضور اميرحسين صديق (يكي از بازيگران هميشگيِ برومند) نيز اين تصور را موكد مي‌كرد. اما ريشة اين شباهت در فضاي گرم ميان شخصيت‌ها و از آن مهم‌ترين ريتم تند و جذاب وقايع بود. برومند در بهترين سريال‌هايش (پرايد تهران 11 و آرايشگاه زيبا) گوشة چشمي به مسائل اجتماعي داشت، با طنزي مليح و ملايم، پر از آدم‌هاي دوست‌داشتني و بدون ضدقهرمان‌هاي سياه. رامبد جوان موفق شد همان الگو را به نمايش بگذارد.

مدت‌ها بود داود رشيدي و پروانه معصومي را چنين دوست‌داشتني نديده بوديم. فقيهه سلطاني مثل هميشه خوب بود و صديق نيز قابل قبول. كوروش تهامي گاهي به همان ژست‌هاي هميشگي‌اش پناه مي‌برد ولي در صحنه‌هاي دبي، وقتي بار دراماتيك بر دوشش افتاد و مجبور شد در صحنه‌هاي كميك دخالت كند، قابل قبول شد. بزرو ارجمند نيز گويي نفس بازيگر بزرگي چون پورحسيني  برايش خوب بود و لوس‌بازي‌هايش پذيرفتني‌تر شده بود. اما گل سرسبد سريال، آتنه فقيه‌نصيري بود كه به كمك لهجه، توانست سرانجام از لاية ضخيمِ تاكيدهاي احساساتي در بيان ديالوگ فاصله بگيرد و شايد بهترين نقش زندگي‌اش را ايفا كند. فراموش نكنيم كه او اولين كسي بود كه مي‌ديديم لغات انگليسي را با لهجه‌اي قابل قبول مي‌پراند و از اين نظر الگويي ساخت به‌يادماندني براي تمام بازيگراني كه در آينده مي‌خواهند چنين نقش‌هايي را بازي كنند (شك نكنيد كه اين نقش به‌تناوب در سريال‌ها و فيلم‌ها تكرار خواهد شد.)

كاش رامبد وسوسة بازيگري را سركوب مي‌كرد و با حضور نچسبش (به سنتِ سريال‌هاي بيرنگ و رسام)، وجه ملودارم را اين‌قدر غالب نمي‌كرد (به‌خصوص در صحنة رد و بدل كردنِ حلقه روي تاب). حضور پورصميمي نيز متاسفانه پر از همين تاكيدهاي سانتيمانتال بود (به‌خصوص در صحنة گورستان). انتخاب لوكيشن‌ها خوب بود و كشاندنِ ماجرا به دبي (كل ماجراي قايم‌باشكي كه آن‌جا شكل گرفت، به‌ويژه صحنة روي كشتي) به سريال تنوع خاصي بخشيده بود.

فراموش نكنيم كه مضمون سريال كم‌وبيش همان مضمونِ مرد هزارچهره بود (دروغ و نقش‌بازي) و رامبد نيز ممكن بود در دام سفارشي عمل كردن بيفتد، اما حتي صحنه‌هاي امامزاده نيز به لطفِ مايه‌هاي بامزه (تفاوتِ خيرات و نذر) چندان بامسمه‌اي نبود.

نشاني دركل فيلم بي‌تاكيدي بود و شايد دليل عدم موفقيت‌اش در جلب مخاطب انبوه همين بود. براي خنديدن به شوخي‌هايش بايد دقت مي‌كردي و با تمركز آن را مي‌ديدي. ولي عادت‌هاي تماشاگر ما اين است كه در حين ديدنِ فيلم يا سريال هزار تا كار ديگر هم انجام دهد. حوصلة ظرافت‌ها را ندارد و امثال مهران مديري هستند كه با تاكيدهاي فراوان‌شان اين عادت‌ها را شكل داده‌اند.

بي‌توجهي به نشاني مرا ياد سريال ديگري مي‌اندازد كه چندين بار از تلويزيون پخش شد و هرگز به يك پديده بدل نشد، و به‌ نظر من، كه با دقت آن را تماشا كرده‌ام، از بهترين سريال‌هايي‌ست كه در اين سال‌ها ساخته شده: سريال خانة ما (ساختة كرامتي و نوشتة شادمهر راستين، مصطفي خرقه‌پوش و پيمان قاسم‌خاني).

مي‌دانم خيلي‌ها ممكن است هنوز قانع نشده باشند؛ شايد چون خيلي‌ها سريال را يا نديده‌اند يا به‌دقت نديده‌اند. بد نيست در اين‌جا به صحنه‌اي اشاره كنم كه به‌لحاظ كارگرداني قابل توجه بود: برزو ارجمند شب رفتنِ خواهرش به دبي مي‌رفت به اتاق پدرش تا با او صحبت كند. پورحسيني رو به ما خوابيده بود و چشمانش باز بود. برزو خطاب به او حرف‌هايي را مي‌زد و مي‌رفت. درحالي‌كه مطمئن بود او بيدار است ولي نمي‌ديد. (به اين مضمون: اگر مريم مي‌رود، من كه هستم. چرا داريد با اوقات‌تلخي او را آزار مي‌دهيد؟) صبح پورحسيني با دخترش مهرباني مي‌كرد و با اشاره‌اي كوچك به پسرش مي‌فهماند كه حرف‌هايش را شنيده. صحنة بسيار زيبايي كه در لب مرز سانتيمانتاليزم متوقف شده بود ولي سقوط نمي‌كرد. كاش رامبد خودش در بازي نمي‌كرد تا سريال هيچ‌ كجا در اين ورطه سقوط نمي‌كرد.